POZNAĆ SIEBIE

Każdy z nas, raz na jakiś czas, stawia sobie różne pytania dotyczące samego siebie: jakim jestem człowiekiem?, jaki jest powód mojej samotności?, czy panuje nad emocjami?, dlaczego ciągle kłócę się z partnerem?, dlaczego czuje się nieszczęśliwy?, czy jestem dobrym kolegą? szefem? przywódcą? przyjacielem? mężem? żoną? czy szybko ulegam stresowi? Pragniemy dowiedzieć się dlaczego jesteśmy tacy, a nie inni, co nakłania nas do danych zachowań i działań w życiu. W uzyskaniu pełniejszej odpowiedzi na te pytania może nam pomóc specjalista w zakresie diagnozy psychologicznej.

Czym jest diagnoza psychologiczna?

Termin diagnoza pochodzi z języka greckiego, w którym słowo diagnosis oznacza „rozpoznawanie”. Diagnozowanie ma więc odpowiedzieć na pytania dotyczące konkretnej osoby i kontekstu jej działania: jak jest, dlaczego tak właśnie jest, dlaczego będzie tak a nie inaczej, co zrobić by uzyskać pożądany stan. Efektem diagnozy psychologicznej jest nie tylko rozpoznanie zaburzenia (np. rozpoznanie schizofrenii) ale przede wszystkim zrozumienie danego zjawiska (np. zachowania), wyjaśnienie jego przyczyn (dlaczego tak się zachowuje), przewidywanie różnych wariantów możliwego rozwoju zdarzeń w przyszłości (co się stanie jak nie zmienię zachowania), jak również zaplanowanie interwencji psychologicznej (jak mogę zmienić dane zachowanie).

Do czego służy diagnoza psychologiczna?

Wyniki badań psychologicznych pomagają między innymi: określić iloraz inteligencji określić poziom inteligencji emocjonalnej określić słabe i mocne strony zrozumieć mechanizmy zachowania i działania określić istotę problemu z którym się zmagamy określić punkty wejścia do psychoterapii potwierdzić diagnozę psychiatryczną pomóc określić zawód w jakim najlepiej będę się realizować rejestrować zmiany w efekcie terapii

W związku z tymi obszarami można mówić o: diagnozie osobowości i temperamentu, diagnozie intelektu, diagnozie procesów poznawczych, diagnozie kompetencji społecznych, diagnozie funkcjonowania emocjonalnego, diagnozie predyspozycji zawodowych, diagnozie środowiska rodzinnego i wychowawczego, diagnozie problemów szkolnych i rozwojowych, diagnozie neuropsychologicznej i jeszcze wielu innych.

Kim jest psycholog diagnosta?

Diagnozowanie to jedna z podstawowych czynności praktykującego psychologa. Diagnozy dokonują psycholodzy pracujący w poradniach psychologiczno-pedagogicznych, szkołach, sądach, w wojsku, przedsiębiorstwach, ośrodkach penitencjarnych czy w poradniach zdrowia. Niezależnie od celu i rodzaju diagnozy sporządzanie jej wymaga odpowiednich kompetencji diagnostycznych czyli specjalistycznej wiedzy oraz umiejętności posługiwania się odpowiednimi metodami np. wywiadem, testami. Psycholog w oparciu o swoją wiedzę dobiera odpowiednie metody diagnostyczne do problemu osoby badanej tak, aby na podstawie uzyskanych wyników móc orzec o jej zachowaniu w sytuacjach pozatestowych.
Nie ma prostego przejścia od wyniku testowego do rzeczywistego funkcjonowania człowieka w życiu. Odpowiednie posługiwanie się testami wymaga, aby psycholog sięgał nie tylko po dane testowe, ale by korzystał także z innych pozatestowcyh źródeł informacji o osobie badanej, np. rozmowy, obserwacji czy swojej wiedzy na temat funkcjonowania człowieka.

Testy psychologiczne

Jedną z metod zbierania danych są testy psychologiczne. Przeprowadzając badanie testowe, psycholog zazwyczaj prosi osobę badaną o wykonanie jednej z trzech następujących czynności:

  1. udzielenie odpowiedzi na określone pytania lub wyrażenie swojej opinii na temat zaprezentowanych stwierdzeń (do przeprowadzania tego typu badań służą kwestionariusze)
  2. wykonanie określonego zadania np. ułożenia wzoru z klocków lub naciśniecie przycisku (są to tzw. próby zadaniowe)
  3. nadanie znaczenia materiałowi, który jest wieloznaczny np. uzupełnienie niedokończonego zdania (są to techniki projekcyjne)

Osoba uczestnicząca w badaniu dostarcza reprezentatywnej próbki swoich zachowań, dopiero na podstawie tej próbki psycholog-diagnosta może wnioskować o innych zachowaniach lub właściwościach osoby badanej, o jej dyspozycjach i możliwościach, które ujawnią się dopiero w przyszłości.
Aby dany zbiór pytań, obrazków, łamigłówek można było uznać za test psychologiczny musi on najpierw przejść złożoną procedurę czyli spełnić określone wymagania psychometryczne. Tylko wtedy można mieć gwarancję, że dane uzyskane za ich pomocą pomogą poprawie opisać sytuacje, problem czy cechy osoby badanej. Wszystkie więc „testy” publikowane w kolorowych magazynach określanych popularnie jako psycho-zabawy, niewiele mają wspólnego z diagnozą psychologiczną. Nie są tworzone przez psychologów i nie gwarantują rzetelności i trafności a ich wyniki działają na podobnej zasadzie jak horoskopy, w które wierzymy, dopasowując sobie ich interpretację do naszej osoby.
Badanie psychologiczne bywa prowadzone niejednokrotnie z wykorzystaniem całej baterii testów (kilkunastu testów zebranych w jeden zbiór). Psycholog musi dokonać trudnej sztuki integracji tych różnych danych, by na ich podstawie stwierdzić występowanie danej cechy osobowości, skłonność do określonych zachowań, objawy choroby czy zaburzenia psychiczne.

Czy warto poddać się badaniu psychologicznemu?

Testy psychologiczne pozwalają zrozumieć osobę, określić aktualny poziom funkcjonowania, przyczynę jej problemów oraz stworzyć plan dalszego postępowania. Wnioski diagnostyczne nie stanowią jednak prawdy obiektywnej o osobie uczestniczącej w badaniu, lecz tylko pewien model jej funkcjonowania w badanym obszarze, zapewne nie jedyny możliwy. Nie ulega jednak wątpliwości, że ich wyniki są nieocenioną pomocą w rozumieniu siebie i swojego postępowania i mogą wskazywać kierunki do ewentualnej zmiany na przyszłość.

dr Hanna Elżanowska
psycholog – psychoterapeuta Centrum probalans