DEPRESJA U NASTOLATKÓW
Bycie nastolatkiem to niebywale trudne zadanie nie tylko dla rodzica. Przed młodym człowiekiem piętrzy się cała masa wyzwań i zadań rozwojowych, z którymi musi sobie poradzić tak, aby odkryć kim jest i w przyszłości być gotowym do rozpoczęcia samodzielnego życia.
Charakterystyka okresu adolescencji
Okres dorastania możemy podzielić na cztery fazy :
– wczesną adolescencję (11-13 lat),
– środkową adolescencję (14-17 lat),
– późną adolescencję (18-21 lat),
– wczesną dorosłość (22-25 lat).
Faza wczesnej adolescencji to czas, gdy ciało przestaje być ciałem dziecka, zaczyna się zmieniać tworząc w człowieku niepokój i lęk. Najważniejsze pytanie tego okresu jest pytaniem o obraz własnego ciała. Kształtuje się tożsamość psychoseksualna, pojawia się poczucie własnej płci, ale i porównywanie z innymi osobami z tej samej płci, żeby upewnić się, że te gwałtowne zmiany są w normie.
W fazie środkowej adolescencji pojawia się zainteresowanie seksualne innymi osobami i eksperymenty z orientacją seksualną. To czas zadawania trudnych pytań na które często nie ma odpowiedzi. Podważanie autorytetu dorosłych, szczególnie rodziców nie pozwala na spojrzenie na świat z ich perspektywy, co jest przyczyną licznych konfliktów.
Późna adolescencja i wczesna dorosłość to czas domknięcia wcześniej rozpoczętych procesów – powoli znajdują się odpowiedzi na wcześniej zadane pytania, pojawia się możliwość wchodzenia z relacje z rodzicami na nowych, już bardziej partnerskich zasadach. Młody człowiek skupia się na dalszym oddzialaniu od rodziców, planowaniu swojej ścieżki zawodowej i budowanie pierwszych, dłuższych relacji.
Wg Erika Ericsona, twórcy teorii rozwoju psychospołecznego, adolescencja to czas poszukiwania własnej tożsamości. To odpowiedzenie sobie na fundamentalne pytania: kim jestem? Jakie jest moje miejsce w świecie? Dlaczego ludzie cierpią, a świat nie jest idealny? Odpowiadając na te pytania, nastolatkowie, są zasadniczy, a często i bezwzględni w formułowanych odpowiedziach.
Z jednej strony młody człowiek musi uniezależnić się od rodziców, nauczyć wchodzić w bliskie relacje, znaleźć dla siebie ścieżkę zawodową, która umożliwi mu w przyszłości niezależność finansową. Z drugiej strony nastolatek nie ma statusu dorosłego, własności ani prawa głosu, jest zmuszany do wstrzemięźliwości seksualnej i życiowej. To pokazuje jego „niekompletność”. Napięcie między zadaniem, a brakiem, między pragnieniem własnej tożsamości, a niepewnością, rodzi kryzys rozwojowy okresu adolescencji. Dlatego w tym wieku niepewność jest kluczowa i rozwojowa. To normalne w tym wieku nie wiedzieć kim się jest, co się lubi i codziennie próbować nowych rzeczy.
Tak wielka zmiana powoduje nieuniknione konflikty z rodzicami – młody człowiek chce próbować nowych ról i możliwości, rodzic dorastającego dziecka często nie jest gotowy na jawne nieposłuszeństwo dziecka, a tym bardziej na nagłe przyznanie wolności. Zmiana zasad gry wymaga żmudnych negocjacji.
To wiek, gdy grupa rówieśnicza zyskuje na znaczeniu – z jednej strony staje się lustrem, z drugiej – źródłem niepokoju i pytań – czy ja pasuję? Czy grupa mnie nie wykluczy? Czy grupa mnie nie pochłonie?
Wreszcie adolescencja to intensywny rozwój funkcji poznawczych, pojawia się myślenie abstrakcyjne, które pozwala na uogólnianie, dyskutowanie nad wartościami, a także początki myślenia krytycznego. Do tego dochodzi myślenie o przyszłości i powolne wyciąganie wniosków z własnych działań. To sprzyja rozwojowi moralności. Adolescencja to również czas egocentryzmu poznawczego – skupienia się na sobie.
Wszystkie te zmiany wpływają na emocjonalność. Nastolatek jest drażliwy, często czuje się samotny – poszukiwanie tożsamości wymaga wycofania się w siebie, by odkryć kim się jest. Typowe jest myślenie czarno-białe i skrajne emocje przeżywane w krótkim czasie. To prowadzi do niezrozumienia przez innych i jeszcze większego poczucia izolacji. Dodatkowym paliwem złego samopoczucia jest nasilona lękliwość, szczególnie w fazie wczesnej adolescencji, gdzie opinia grupy rówieśniczej jest szczególnie istotna.
WSPÓŁCZESNE ZAGROŻENIA W ROZWOJU NASTOLATKA
Globalizacja i kultura informacyjna, w której żyjemy niosą nowe możliwości, ale ich ilość może być dla nastolatka przytłaczająca. Kiedyś młody człowiek określał się wobec rodziców i wąskiej grupy rówieśniczej, dziś tożsamości z jakich może wybierać, jest nieskończenie wiele. To prowadzi do jeszcze większego chaosu.
Stała obecność social mediów w życiu nastolatków z jednej strony pozwalają na lepszy kontakt, z drugiej – są źródłem nieustającego napięcia. Trudne sytuacje w szkole z pomocą technologii przenoszą się do domu. Przemoc w SM jest trudniejsza do uchwycenia i wyłapania. Do tego dochodzi dostęp do treści promujących nierealistyczny obraz własnego ciała i stylu życia, które zwiększają rozdźwięk między własnymi możliwościami, a obrazem świata idealnego.
Wreszcie presja społeczna na odnoszenie sukcesów jest większa niż kiedykolwiek wcześniej. Młody człowiek już od najmłodszych lat uczestniczy w rywalizacji o dobre oceny, miejsce w dobrym liceum czy wynik matury. Nie każdy nastolatek potrafi poradzić sobie z takim napięciem.
OBJAWY DEPRESJI
Objawy depresji u nastolatków mogą się różnić w zależności od osobowości, płci, wieku i wielu innych zmiennych. Ważnym jest właściwe postawienie diagnozy i zwrócenie uwagi na inne dolegliwości, mogące dawać podobne objawy, takich jak ADHD, spektrum autyzmu, zaburzenia lękowe, uzależnienia czy zaburzenia odżywiania. Depresja w takich sytuacjach może współwystępować bądź być konsekwencją nierozwiązania głębszego problemu.
Aby odpowiedzieć sobie na pytanie czy Twoje dziecko może mieć depresję, warto pochylić się nad poniższymi kwestiami :
– Przewlekła zmiana nastroju – dziecko jest przez większą część każdego dnia ponure, drażliwe, przygnębione, smutne, marudne, a zmiana ta trwa od co najmniej kilku tygodni.
– Utrata radości życia – dzień po dniu, tydzień po tygodniu.
– Dziecko przez te zmiany funkcjonuje gorzej, straciło wcześniejsze zainteresowania, hobby, zrezygnowało z działań, które wcześniej dawały mu przyjemność.
– Problemy w nauce, pogorszenie się ocen, trudności w koncentracji, brak sił i możliwości mobilizacji do działań. Odmowa chodzenia do szkoły.
– Ograniczenie kontaktów z przyjaciółmi, rzadsze wychodzenie z domu, zamykanie się we własnym pokoju.
– Problemy ze snem – niemożność zaśnięcia lub nadmierna senność. Wahania apetytu.
– Obniżona samoocena, myśli rezygnacyjne („życie nie ma sensu”, „lepiej, żeby mnie nie było”).
Nie każde TAK na powyższe kwestie świadczy o depresji, ale ilość i nasilenie objawów jest już zdecydowanie powodem do przyjrzenia się tematowi głębiej.
LECZENIE DEPRESJI
Depresja jest chorobą i jak każda inna choroba, wymaga leczenia. Tak jak nie oczekujemy, że człowiek z anginą wyleczy się za pomocą siły woli, tak samo nie powinniśmy tego oczekiwać od osób z depresją. To choroba, która nieleczona, może okazać się śmiertelna. Samobójstwa to najczęstsza przyczyna śmierci wśród nastolatków , a liczba skutecznych prób samobójczych pomimo, że spada, to wciąż dotyka ponad 100 młodych osób rocznie. Aby leczenie depresji było skuteczne, potrzebne jest równoległe działanie psychiatry i psychoterapeuty. Psychiatra decyduje czy potrzebne będzie leczenie farmakologiczne. Drugim ważnym krokiem jest podjęcie psychoterapii.
PSYCHOTERAPIA NASTOLATKA Z DEPRESJĄ
Psychoterapia nie polega na dawaniu rad ani na pocieszaniu. Nie jest też wychowywaniem dziecka ani narzucaniem mu jakiegoś światopoglądu. Czym więc psychoterapia właściwie jest?
Psychoterapia to długofalowy proces, w którym pacjent w towarzystwie terapeuty próbuje zrozumieć swój sposób myślenia, odczuwania i działania. Dowiaduje się jakie są następstwa określonego sposobu funkcjonowania i próbuje je zmieniać tak, aby z jednej strony ustąpiły objawy, z drugiej, by poczuć się bardziej autonomicznym i szczęśliwym.
Czego może dotyczyć praca w procesie terapeutycznym?
– edukacji na temat emocji i sposobów radzenia sobie z nimi,
– rozpoznawania trudności i błędnych strategii w relacjach z ludźmi, nauka komunikacji,
– nauki strategii radzenia sobie w trudnych sytuacjach,
– nauki oceniania, które strategie przynoszą więcej korzyści, a które więcej strat,
– rozwijania umiejętności rozpoznawania myśli automatycznych i zniekształceń poznawczych, badania ich prawdziwości oraz ich zmieniania.
ROLA RODZICA W PSYCHOTERAPII NASTOLATKA
Współpraca rodzica, dziecka i psychoterapeuty zwiększa szanse na powodzenie psychoterapii. Zasady tej współpracy określane są na samym początku w formie kontraktu terapeutycznego. Definiuje on poufność sesji i wyjątki od tej poufności (szczególnie sytuacje zagrożenia zdrowia lub życia dziecka, a także sytuacje przemocy wobec dziecka). Określa cele terapii definiowane przez nastolatka, częstotliwość spotkań i zasady odwoływania sesji.
W zależności od wieku dziecka, rodzic uczestniczy w zbieraniu wywiadu, może też być zapraszany na którąś sesje z inicjatywy terapeuty lub samego dziecka.
Czasem, by rozwiązać problem, potrzebne są działania pomocowe również dla rodziców. Może to być psychoedukacja w rozwiazywaniu trudności wychowawczych, spotkania coachingowe lub terapia własna.
Autorka prowadzi w Centrum probalans min. terapię młodzieży.
Psycholog – psychoterapeutka Wioleta Genow Centrum probalans Warszawa & online